Jeżyny to jedne z najpospolitszych dzikich roślin jadanych w naszym kraju. Jednocześnie są grupą roślin bardzo tajemniczą, bo występuje ich u nas aż sto gatunków! Oczywiście, problem rozpoznawania jeżyn można by zostawić botanikom, ale warto ich popróbować, bo smaki poszczególnych gatunków znacznie się różnią. Jeżyna ma w Polsce wiele nazw. Na południu kraju określa się ją mianem czernica, ostrężyna, ożyna, a miejscami też dziad i drapaka. Natomiast na północy używa się głównie nazwy jeżyna. Największe bogactwo gatunków występuje na zachodzie Polski, na Śląsku i Pogórzu Karpackim. Można tam znaleźć od 10 do 20 gatunków w jednej miejscowości. Tymczasem na Suwalszczyźnie i na północy Podlasia jeżyny są rzadkie, występują tam tylko dwa gatunki: jeżyna popielica i jeżyna wzniesiona.

Zaczynamy zatem naukę gatunków jeżyn i ich smaków. Jednym z najpospolitszych jest jeżyna popielica (Rubus caesius ), nisko płożąca, o niewielkich kolcach i charakterystycznym sinoniebieskim kolorze łodyg. Owoce ma również sinoniebieskie, niewielkie i kwaskowate. Występuje w całym kraju, także w miastach, np. przy torach kolejowych oraz nad rzekami.

Ze wszystkich gatunków jeżyn najwcześniej, bo często już w lipcu, dojrzewa jeżyna wzniesiona (Rubus nessensis ). Jest to gatunek o cechach nieco podobnych do maliny, jednak dojrzewa wcześniej, a jej owoce są czerwonawe (ale dużo ciemniejsze od malin). Ma wyraziście mydlany smak, ale w sumie bardzo przyjemny i unikalny. Łatwo ją odróżnić od innych przez to, że ma proste i czarne kolce. Jest to jeżyna średniowysoka, o dosyć wyprostowanych pędach. Rośnie w całej Polsce, nawet na północnym wschodzie. Można ją często znaleźć np. na skrajach olszyn.

Najpóźniej (druga połowa sierpnia i wrzesień) owocują drobne płożące gatunki spotykane w lasach bukowych na południu kraju, w tym najczęstsza w karpackich lasach jeżyna gruczołowata (Rubus hirtus). Jest to bardzo charakterystyczny gatunek o drobnych kolcach - jeśli rośnie w cieniu, są one tak niewielkie, że można nawet po takim lesie chodzić boso. Owoce tego gatunku są ciemne, prawie czarne, bardzo różnią się smakiem zależnie od miejsca, gdzie rosną - zbierane w cieniu są kwaśne, a na leśnych polanach mogą być dosyć słodkie.

Innymi pospolitymi jeżynami są jeżyna fałdowana (Rubus plicatus ) i jeżyna bruzdowana (Rubus sulcatus ). Obie mają mocne i wysokie pędy, rosną w miejscach słonecznych. Pierwsza ma łodygi gładkie, druga zaś - silnie bruzdowane. Zarówno jeżyna fałdowana, jak i bruzdowana mają mocne haczykowate kolce, którymi można się z łatwością skaleczyć.

A która z jeżyn ma najsmaczniejsze owoce? To pewnie kwestia indywidualna. Ja bym przyznał pierwsze miejsce jeżynie siemianickiej (Rubus siemianicensis). Ma duże, słodkie owoce, które wydaje obficie. Jest to niestety gatunek niezwykle rzadki. Innym - także rzadkim gatunkiem o smacznych owocach jest jeżyna Wimmera (Rubus wimmerianus ). Mnie zachwyca też smak jeżyny wzniesionej, wyraźnie różniący się od innych gatunków. Cenię także owoce jeżyny gruczołowatej, szczególnie gdy zbiera się je z miejsc słonecznych.

Liście jeżyn są stosowane w europejskiej medycynie ludowej od starożytności, zrobiona z nich herbatka ma działanie ściągające i przeciwbiegunkowe. Owoce jeżyn zawierają kwasy organiczne, witaminę C, cukry (głównie fruktozę) oraz flawonoidy, w tym antocyjany. Jeżyny są bardzo popularnym produktem spożywczym na zachodzie Europy, zwłaszcza w Wielkiej Brytanii, gdzie w ogóle są najpospolitszym owocem. Używa się ich przede wszystkim na surowo, ale przyrządza się z nich również soki, wina i konfitury. Oczywiście podobne przetwory robi się i u nas, a w niektórych regionach, np. w Puszczy Kozienickiej, znana jest owocowa zupa z jeżyn, zagęszczana mąką. Po co piszę o różnych smakach jeżyn? Przecież i tak większość czytelników nie rozróżni gatunków.

To jednak nie do końca prawda... Wcale nie musicie znać nazw poszczególnych odmian jeżyn. Wystarczy, że zrobicie sobie sierpniową wyprawę i zbierzecie jeżyny z różnych miejsc. Jeśli położycie je obok siebie, ewidentnie będą się różnić wielkością, odcieniem (od brązu do czerni), ilością segmentów, no i właśnie smakiem.

Koniecznie też zbierzcie ich łodygi i połóżcie jedna obok drugiej. Część będzie miała grube mocne kolce, ale nieliczne, inne dużo drobnych. Niektóre będą miały listki podłużne, inne bardziej owalne. Może znajdziecie też takie o liściach białych od spodu. Sami możecie nadać nazwy "swoim" odmianom jeżyn: "ta z babci ogrodu", "ta z lasu", "ta z rowu w Koziej Wólce" itd. - to w zupełności wystarczy, aby do nich wracać co roku. I co roku powtarzać delektowanie się tymi subtelnymi różnicami smaków i świętować drugą - jeżynową - połowę lata!

Przepis

Konfitura z jeżyn

Składniki:

3 szklanki jeżyn

3 szklanki cukru

3 łyżki soku z cytryny

Przygotowanie:

Rozdrobnione jeżyny mieszamy z?cukrem i?sokiem z cytryny. Smażymy 5?minut na dużym ogniu, potem kolejne 5?na małym. Kiedy na powierzchni pojawi się piana, zbieramy ją. Zdejmujemy garnek z ognia, przykrywamy i odstawiamy na noc. Następnego dnia smażymy na małym ogniu 20 minut, mieszając. Zlewamy do wyparzonych słoiczków, zakręcamy i pasteryzujemy.